Kaşgar

Kaşgar, Çin işgali altındaki Doğu Türkistan?ın batısında yer alan  tarihi bir şehirdir. Aynı zamanda Çin?e bağlı Uygur Özerk Bölgesi?nin Kaşgar Vilayeti?nin merkezidir.  Kaşgar isminin  bölgede bolca bulunan Kaş Taşı, diğer bir adıyla yeşim taşı, kelimesinin değişime uğramasıyla oluştuğu söylenmektedir.

Tarihçe
Kaşgar şehrinin tarihî M.Ö. 206 yıllarına kadar uzanır.  Bu şehir ilk çağlardan itibaren Tarım Havzasının ekonomik merkezi durumundadır.  Şehir, 502 – 550 yılları arasında Hunlar, 552 – 648 yılları arasında Göktürkler, 648 – 649 yılları arasında Çinliler, tekrar 659 yılından itibaren 744 yılına kadar Göktürkler egemenliğinde kaldı. Kaşgar’ın     10. yy. dan önceki adı Ordu-kent idi. Kaşgarlı Mahmut; ?Kaşgar’a Ordu-kent denilir; bunun manası hakanın durduğu şehir, merkez demektir; çünkü, bu şehrin havasının güzelliğinden Efrasyab şu yerde durmuş.? demektedir. 1006 yılından itibaren Karahanlılar egemenliğine geçen şehrin adı bu dönemde ?Kaşgar?a çevrilmiştir. Daha sonra Çağatay Hanlığı ve Timurlular egemenliğinde kalan şehir 1739 yılında Çin tarafından işgal edildi. Bu tarihten itibaren bu durumu kabul edemeyen bölge Türkleri defalarca isyan etmiştir. Bu isyanların sonucunda şehir 1865-1878 yılları arasında kurulan Gazi Yakup Bey yönetimindeki Uygur devletine ve 12 Kasım 1933 tarihinde kurulan Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti?ne hükümet merkezliği yapmıştır.1949 yılında Çinlilerce son kez işgal edilmiş, 1955 yılında ise işgalci Çin yönetimi tarafından Sincan Uygur Özerk Bölgesi?ne bağlanmıştır.
Kaşgar, tarih boyunca Türkistan’daki en büyük ticaret merkezlerinden  birisiydi. Yetiştirdiği ünlü mahsulleri, el sanayi, yabancı ülkelerle yaptığı alışverişler dolayısıyla ve ulaşım kolaylığı bakımından en zengin ticaret merkezlerinden birisi hâline gelmişti. Kaşgar, Asya’yı Avrupa’ya bağlayan eski İpek Yolu’nun Doğu Türkistan’ın güneyinde yer alan mühim bir ulaşım geçidi idi.
Kaşgar, Karahanlılar döneminden başlamak üzere bölgenin en önemli kültür merkezi olmuştur. Türk ve Dünya Tarihinin en önemli eserlerinden birinin sahibi olan Kaşgarlı Mahmut burada doğmuş ve vefat etmiştir. Ayrıca felsefe ve siyaset bilim açısından çok büyük bir önem taşıyan Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacip tarafından bu şehirde yazılmıştır.

Coğrafi Özellikleri
Kaşgar şehri 39°28? Kuzey 75°59? Doğu?da 294.21 kilometrekarelik bir alan üzerine kurulmuştur. Şehir, kuzeyden Tanrı Dağları ,doğudan  Taklamakan Çölü, batıdan Pamir dağı ile çevrilidir. Deniz seviyesinden 1290 m yükseklikte kurulmuş olan şehir, 8. Saat diliminde yer almaktadır.

İklim
Kaşgar, sert karasal iklimin etkisi altındadır. Kışları çok soğuk, yazları ise çok sıcaktır. Bununla birlikte yağış miktarı sene boyunca oldukça azdır. Bahar çabuk gelir ve uzun sürer.En sıcak ay ortalama 32  °C  ile Temmuzdur.

Nüfus Bilgileri
Kaşgar vilayeti Tanrı Dağları’nın güneyinde nüfusu en kalabalık bölgelerden biri olarak görülmektedir. Kaşgar’ın     kasaba ve köyleriyle bugünkü nüfusu dört milyon civarındadır. Burada halkın yüzde doksan beşi Müslüman’dır. Müslümanların çoğunluğu Uygurlar başta olmak üzere Kırgızlar ve Özbeklerin teşkil ettikleri Türklerdir. Tacikler, Müslüman Çinliler ve Çinliler azınlıktadır.
Son yıllar içinde Doğu Türkistan topraklarına Çin’den çok sayıda Çinli göçmen gönderildi. Çin Halk Cumhuriyeti?nin 1963 sayımı istatistiklerine göre 1950′den 1963′e kadar Doğu Türkistan’a getirilen Çinli sayısı dört milyon sekiz yüz bine ulaşmıştır. 1949′da ise Doğu Türkistan’da sadece iki yüz bin Çinli vardı. Doğu Türkistan?a devlet eliyle Çinli yerleştirilmesi politikası hala uygulanmaktadır.

Şehrin Genel Görünümü
Kaşgar, genel görünüm itibarıyla tam bir Türk-İslam şehridir. Tek ve çift katlı toprak evleri kucaklayan sarı yeşil nakış nakış çinili kubbeler ve her biri Türk-İslâm sanatının birer şaheseri olan camiler, mescitler, saraylar, mezar-türbeler ile bu şehir canlı bir sanat müzesi hâlinde görünmektedir. Kaşgar mimarisi, Türk süslemeciliği ve hat sanatı bakımından kendine has üslubuyla mühim bir merhale teşkil eder. Yapılan araştırmalara göre camilerin işlemelerinde, kubbelerde, minare¬lerde, iç ve dış duvarlarda 1600 ayrı tür süsleme kullanılmıştır. Şehirde bulunan önemli mimari eserlerden bazıları; Kaşgar?ın sembolü sayılan ?Hitgah Camii?, ?Kaşgarlı Mahmut Türbesi? ve ?Yusuf Has Hacip Türbesi?dir.
Çin işgalinden sonra Mao?nun 1967?deki ?Kültür İhtilali? (aslında ?kültür katliamı?) döneminde ancak 100 kadar camii ve mescit sağlam kalabilmiştir. Doğu Türkistan?ın genelinde olduğu gibi, şehir halkının İslâm inancına sıkı sıkıya bağlı olması ve bu konudaki hassasiyeti sebebiyle bazı göz önündeki büyük camii ve türbelere dokunamamışlardır.
Türk-İslam eserlerine ek olarak Kaşgar’ın   kuzeyinde akan Çakmak nehrinin kenarındaki mağaralarda Budist duvar resimleri  de sayılabilir.

Ekonomi
Özellikle de halkın büyük çoğunlunun geçim kaynağını başta kilim, halı, seramik  ve tekstil dallarında olmak üzere el sanatları ve ticaret teşkil etmektedir. Kaşgar, tarihî İpek Yolu?nun da  üzerinde bir  ticaret şehri olmakla beraber, çok eski tarihlerden beri Doğu Türkistanlı tüccarların batı ile yaptıkları ticarette de bir önemli köprü olmuştur.
Burada tarım sulamaya dayanır. Pirinç, buğday, mısır, pamuk, susam vb. gibi mahsuller yetiştirilir. Çok geniş tarım faaliyetlerinin yanında bir miktar da hayvancılık yapılmaktadır: Koyun, keçi, sığır vb. hayvanlar yetiştirilir. Bunların yanında tarıma bağlı bir dal olarak meyvecilik ve sebzecilik çok gelişmiştir. Yetiştirilen başlıca meyveler; erik, şeftali, torgaç, üzüm, armut, incir, nar, ayva, ceviz, badem, kiraz, kavun, karpuz vb.dir. Sebzelerden de patlıcan, biber, patates, domates, fasulye vb. yetiştirilir.
Kaşgar; el sanayisi çok gelişmiş bir şehirdir. 1952′de yapılan bir istatistiğe göre Eskişehir kısmında 500 bin kişi oturmaktadır. Ve burada üç yüz ayrı el sanayisinde seksen bini aşkın insan çalışmaktadır. Kaşgar’da kilim ve ipek dokumacılığı, demircilik, kuyumculuk, marangozluk, mimari, nakışçılık vb. gibi pek çok el sanatı eskiden beri yaşamaktadır. Devrimizde dokuma, şeker, çimento, un, hafif tarım âletleri yapan fabrikalar da mevcuttur.

Kardeş şehirler
Gilgit, Pakistan