Türk Modernleşmesine Etkileri ve Katkıları Bağlamında Önemli Bir Mihver: Türk Kadınları

Rabia Aslıhan TÜRKMEN

Türk toplumunda, yaklaşık iki yüz yılı aşkın bir süreci kapsayan modernleşme hareketleri, Tanzimat

Döneminde başlayarak Meşrutiyet Döneminde önemli gelişmelerle devam etmiş ve Cumhuriyet Dönemine de zemin

hazırlayarak birçok alanda yaşanılan değişmeler ve gelişmelerle toplumsal alanda önemli bir hareketliliği meydana

getirmiştir. Modernleşme eksenli yaşanılan değişmeler ve gelişmeler özellikle devletin ve toplumun ihtiyacı olan

alanlarda özenle yapılmaya çalışılmıştır. Tanzimat Dönemiyle başlayan bu değişimler ve gelişmeler Meşrutiyet

Döneminde devletin ve toplumun birçok alanına yansımış, toplumun farklı kesimlerinin de katılımlarıyla büyük yol

kat edilmiş ve akabinde Cumhuriyet Döneminde zirveye ulaşmıştır.

Toplumun birçok alanında yaşanılan modernleşme hareketleri, toplumun farklı kesimlerinin etkileri ve

katkılarıyla hız kazanmıştır. Bu etkiler ve katkılar içinde Türk kadınının da ihmal edilmeyesi bir yeri ve önemi vardır.

Bu dönemde Türk kadınına önemli statüler biçilmiş ve Türk kadınları üstlendikleri rollerle Türk modernleşmesinde

önemli bir boyutu temsil etmiştir.

Yazımız içerisinde Türk tarihinin ve toplumunun önemli bir değişim süreci olan Türk Modernleşmesi konusu

ele alınıp tarihsel düzlemde ana hatlarıyla açıklanıp asıl konumuz olarak Türk Kadının bu dönemdeki yeri ile Türk

Modernleşmesine etkileri ve katkılarını tetkik edeceğiz.

GİRİŞ

Toplum bilimlerinde sosyal değişme olarak karakterize edebileceğimiz durumlar her toplumun tarihsel süreç

içerisinde olağan bir şekilde yaşadığı olgulardır. Bu değişimler zaman kesitleri arasında yapılacak karşılaştırmalarla

sonradan ya da vukuu bulduğu süreçte de anlaşılabilir. Sosyal değişmelere tesir eden önemli faktörler vardır. Siyasi

olaylar, kültürel etkenler, fiziki çevre, biyolojik faktörler, teknolojik gelişmeler vs. gibi unsurlar sosyal değişmelerin

ve gelişmelerin yaşanmasını tetiklemektedir. Sosyal değişmeler bir süreçtir. Kimi zaman uzun zamanlar alırken kimi

zamanda kısa süreçlerde büyük gelişmeler yaşanılabilir. Bu değişmeler ve gelişmeler zamana, mekâna ve sosyal akışa

göre farklılık arz edebilir. Sosyal alanda yaşanılan bazı değişmeler ve gelişmeler kimi zaman tepeden inme, zorlayıcı

olarak kimi zaman da çeşitli etkileşimlerle kendiliğinden olan olgulardır.

Geleneksel olandan tamamen olmasa da önemli bir boyutta kopuşun ve ayrılışın başlayıp modern olana

yönelme olarak, Türk tarihi ve toplum bilimi için önemli bir gelişme ve sosyal değişme olarak addedebileceğimiz

Türk Modernleşmesi Dönemi, devamında meydana getirdiği manzara bakımından oldukça önemli bir zaman kesitini

ifade eder.

Türk siyasal hayatı, ekonomi, askeri, bürokrasi ve eğitim gibi alanlardaki değişmeler ve gelişmeler, özellikle

18. yy sonlarındaki Osmanlı Devletinin yüzünü Batıya dönmesini ve modernleşme çalışmalarını gözetmesini zorunlu

kılmıştır. Bu bağlamda yapılan çalışmalar zamanla devlet yönetiminin dışına çıkarak toplumun birçok alanına aksetmiş

ve toplumsal yaşamı da topyekûn etkilemiştir. Tabi toplumun her kesimi bu gelişmeler ve değişmelerden aynı oranda

etkilenmiştir demek imkânsızdır.

Modernleşme hareketleri ilk başladığı andan itibaren bir hayat felsefesinden çok dönemin aksayan yanlarını

düzeltmek, mevcudatı onarmak ve geleceğe emin adımlar atmak bağlamında değerlendirilebilecek mühim bir hadise

olarak vücut bulmuştur. Bu bağlamda denilebilir ki, Türk toplumunda modernleşme ya da Türk modernleşmesinin o

dönem asıl gayesi değişen dünya düzenine ayak uydurulması, geride kalmışlığı telafi etme ve yeniden eski gücüde

dönme olarak ifade edilebilir. Modernleşme adına yapılan çalışmaların çıkış noktası bu fikir ışığında meydana

gelmiştir.

Modernleşme çalışmaları özellikle askeri ve eğitim alanında başlayarak birçok alana yayılarak devam

etmiştir. Bu çalışmalar içerisinde toplumsal alanda kendine yeni bir yer bulan, kendine biçilen rollerle önemli statüler

elde eden Türk Kadını Modernleşme hareketi sürecinde üstlendiği görevlerle diğer toplumlara örnek olacak büyük

işlerde bulunmuştur.

Ana Hatlarıyla Türk Modernleşmesi Dönemi ve Modernleşme Hareketleri

Türk toplumunda modernleşme hareketleri ilk olarak 18.Yy sonlarında kendini göstermeye başlamıştır. Bu

süreçte zayıflama dönemine giren Osmanlı Devleti yöneticileri, dönemin aksayan yanlarının batılı anlamda yapılacak

modernleşme çalışmalarıyla düzeleceğini düşünüyorlardı. Osmanlıda modernleşme çalışmaları 1839 yılında ilan edilen

Tanzimat Dönemiyle başlamıştır. Tanzimat reformlarıyla resmen başlayıp anayasal yönetimlerin ilanıyla devam eden

ve Cumhuriyet Dönemi inkılaplarıyla da en önemli aşamasına ulaşan modernleşme süreci, söz konusu dönemlerde

daha çok siyasi ve hukuki alanın reformize edilmesi şeklinde gerçekleşmiştir. Tanzimat reformlarıyla başlayan

modernleşme hareketleri, Osmanlı Devleti için önemli bir zaman kesitini ifade ederken Türk Toplumunun da dönüm

noktalarından birini teşkil etmektedir. Modernleşme çalışmalarının çıkış noktası Batılı Devletlerden geri kalan

Osmanlı Devletinin öncelikle devlet bazında sonrasında da topluma inerek modernleşme fikrini hayata geçirmeye

çalışmıştır. Pek tabi Osmanlı gibi çok unsurlu heterojen bir yapıya sahip toplumda bunun gerçekleşmesi teferruatlı ve

meşakkatli olacaktır.

Tanzimat Döneminde özellikle askeri ve bürokrasi alanlarında az da olsa eğitim alanında modern gelişmeler

yaşanmıştır. Bununla birlikte toplumsal ve siyasi alanlarda da önemli reformlar yapılmıştır. Meşrutiyet Döneminde bu

çalışmalar devletin özel girişimleri ve toplumunda yönelimleriyle daha da hız kazanarak devletin birçok alanına ve

toplumun da önemli bir kısmına hitap ederek gerçekleşmiş ve modernleşme hareketlerinde önemli aşamalara

gelinmiştir. Devletin çabalarıyla ve toplumun entelektüelleri desteğiyle, birçok önemli girişimlerle büyük yol kat

edilen modernleşme çalışmaları, içinde birçok unsuru barındıran çok boyutlu bir olgu olmuştur. Kurulan dernekler,

çıkarılan yayın organları bu çalışmaların örgütlü ve yayılarak devam etmesini sağlamıştır. Toplumsal hayatın temel

dinamikleri, modernlikle birlikte politikadan ekonomiye, askeriyeden eğitime birçok alanda yaşanılan değişikliklerle

karakterize edebileceğimiz yenileşmeler yeni bir toplum yapısını meydana getirmiştir.

Türk Modernleşmesinde Türk Kadınlarının Yeri

Osmanlı Devleti içerisinde özellikle İttihat ve Terakki Dönemi İktidarlığında Kadın Hakları ve çalışmaları

büyük oranda önemsenmiş, yapılan modernleşme hareketlerinde muhakkak kadınlara da yer verilmiştir. Bu bağlamda

da Türk Kadınlarının modernleşme çalışmaları içerisinde hiç şüphesiz önemli bir yeri olmuş yapılan politikalarda

kadınlara özel yer verilmiştir. Tanzimat Dönemi reformlarının belki de en önemlilerinden biri kısıtlı da olsa kadınların

eğitim hayatına dolayısıyla toplumsal hayata katılmalarına dair yapılan reformlardır. Bu dönemde kadınlar lehine

çıkarılmış kanunlarda değişikliklere gidilmiş, yasaklar nispeten yumuşatılmış, kadınların toplumsal alanda önlerinin

açılması gerektiğine dair ve kadın haklarını içeren gazete ve dergilerde yazılar yayınlanmış yine konferanslarda bu

tarzda konular işlenmiştir.

Tanzimat’ın ilanı ile başlayan Türk Kadınlarının toplumsal alandaki yeri konusundaki değişmeler

Meşrutiyetin ilanı ile daha da hız kazanmıştır. Özellikle ikinci Meşrutiyet dönemi Türk kadınlarının elde ettiği geniş

eğitim imkânı, kadınların toplumsal hayatta daha aktif olarak varlığını ortaya koymasını sağlamıştır. Önemli

değişmelerin yaşandığı Meşrutiyet döneminde kadın, modernlik ile geleneksellik arasında kalmıştır. Dönemin

kadınları tarafından özgürlüğün ilanı olarak algılanan İkinci Meşrutiyetin ilanı, yeni kadın modelinin de şekillenmeye

başladığı bir süreç olmuştur. İkinci Meşrutiyet Dönemi, başta eğitimli kadınlar olmak üzere dönemin kadınlarının

toplum hayatında yer edinme mücadelesi verdikleri dönemdir.

Türk modernleşmesinde önemli roller üstlenen Türk Kadınları, İkinci Meşrutiyetin onlara sağladığı eğitim

imkânıyla toplum hayatına katılmalarına büyük oranda etki etmiştir. Kadın Hareketleri ve örgütlenmelerinin

kaynaklarından biride Abdülhamit Döneminde açılan okullar sayesinde sağlanmıştır. Modernleşme hareketleri

döneminde kadına dair üretilen politikalarda özellikle eğitime hız kazandıracak yeni kurumların açılmasına yer

verilmiştir. İttihat ve Terakki İktidarı dönemi kadınlara yönelik yoğun çalışmalarla doludur. Yapılan çalışmalarla

kadınların toplumsal alanda varlık göstermesi sağlanılarak kadına önemli roller biçilmiştir. Özellikle Türk

Milliyetçiliğini ideoloji olarak kullanan cemiyet, Türk kadınlarını Türk Milliyetçiği ideolojisi içerisinde yeniden

tanımlamıştır. Yapılan modernleşme çalışmalarıyla kadınlar, sosyal, siyasal ve ekonomik hayatta sınırlıda olsa

kendilerine yer bulabilmişlerdir. Kadınlar sosyal ve hukuki alanda elde ettikleri haklarla, eğitim, yardım ve çalışma

hayatına katılma amaçlı kurdukları derneklerle, çıkarttıkları gazete ve dergiler, verdikleri konferanslarla, siyasi parti

faaliyetleriyle toplumda yeni bir kadın modeli olarak adeta modernleşme hareketlerine damga vurmuşlardır.

Kadınların bu çalışmaları hem devlet tarafından hem de dönemin aydınları tarafından destek görmüş ve yine dönemin

kalem tutan elleri topluma da yayılması bağlamında yazılarında bu çalışmalara övgüler dizmişlerdir. Modernleşme

hareketleriyle kadınlara çok sayıda yeni lise açılmış, yükseköğretim imkanı tanınmış, kadınlara yönelik düzenli olarak

konferanslar verilmiş, ilk defa yurt dışına eğitim almaları için kızlar gönderilmiş, bazı memurluklara kadınlar atanmış,

hastane, posta idaresi, eğitim gibi çalışma alanlarında kadınların sayıları artırılmıştır. Zamanla gıda, sanayii, dokuma

vb. gibi her alana girebilen kadınlar, siyaset alanında da oldukça aktif çalışmalar göstererek toplumsal alanda yeni bir

imgeye kavuşmuşlardır.

Türk Kadınlarının Modernleşmeye Etki ve Katkıları

Modernleşme hareketlerinin etkisi ile ev kadını, anne, eş rolüne sahip kadınlar toplumsal hayatta bu rollerinin

yanında yeni statülere kavuşarak toplumun yapısını da modernleşme bağlamında büyük oranda etkilemişlerdir.

Modernleşme hareketleriyle kadınlara tanınan imkanlar doğrultusunda kadınlar hem cinsleri gibi eğitim ve öğretim

faaliyetlerine katılmış, yayın organları hazırlamış, dernekler kurmuş, siyasete katılmış, çalışma hayatına atılmış ve

bürokraside de kendilerine yer bularak modernleşme çalışmalarına katkılar sunmaya başlamışlardır. Özellikle

kurdukları derneklerle, yaptıkları konferanslarla, siyasi partilerde aldıkları görevlerle toplumun diğer kesimlerini de

etkileyerek modernleşme faaliyetlerinin daha geniş alanlara aksetmesini sağlamışlardır.

Dönemin anlaşılmasında önemli unsur olan yayın organları, kadınların kendilerini ifade edebilmelerinde

önemli bir araç iken, kurulan dernekler toplumsal hayatta kendilerine yer bulmada örgütlenme açısından önemli bir

işlev görmüştür. Dönemin başlıca önemli yayın organları olan Muhadderrat, Ayine, Şükuferaz, Mürüvvet, Hanımlara

Mahsus Malumat, Kadınlara Mahsus Gazete, Mehasin, Demet, Kadın Dergisi, Musavver Kadın, Kadınlar Dünyası,

Kadınlar Âlemi, Kadınlık Hayatı, Genç Kadın, Türk Kadını, Kadınlar Saltanatı, Asar-ı Nisvan, Kadın Yolu, Yeni

Moda gibi sayıları hayli fazla olan yayın organlarıyla birçok alanda toplumu yönlendirebilecek konularda önemli

çalışmalar yapmışlardır. Bu yayın organlarında Modernleşmenin yanı sıra hukuk, ekonomi, moda, edebiyat, dil, din

gibi birçok konuya değinilen yazılarla Türk toplumu ve özelinde de Türk kadınları bilinçlendirilmeye çalışılmıştır.

Siyasi alanlardaki faaliyetlerini özellikle İttihat ve Terakki Cemiyeti Kadın Kollarında da sürdüren kadınlar

bununla birlikte İttihat ve Terakki Kadınlar Şubesi, Osmanlı Kadınları Terakkiperver Cemiyeti, Osmanlı Kadınları

Çalıştırma Cemiyeti ve Teali Vatan Osmanlı Cemiyeti gibi topluluklarda yaptıkları önemli çalışmalarla kendilerini

göstermişlerdir. Bunlarla birlikte, Müdaafa-i Huku-ı Nisvan Cemiyeti, Asker Ailelerine Yardımcı Hanımlar Cemiyeti,

Osmanlı Türk Kadınlarını Esirgeme Derneği gibi otuzu aşkın farklı alanlarda farklı konular bağlamında toplanılmış

lakin aynı amaca, kadınların toplumsal alanda yer bulmalarına ve devlet ve millete hizmet etmeye yönelik teşkilatlar

kurulmuştur. Bu bağlamda büyük etkiler ve katkılar sunması bağlamında Türk toplum yapısı başta olmak üzere,

ekonomi, siyaset, bürokrasi, dil, edebiyat, kültür vb. alanlar kadınların çalışmaları Türk Modernleşmesinde önemli bir

mihverdir.

Sonuç

Sosyal değişimin ve gelişimin hızlı bir şekilde yaşandığı Türk Modernleşme Dönemi, farklı alanlarda farklı

boyutlarla kendini gösteren modernleşme hareketleri, Türk toplumunun hemen hemen her kesimine yansımasa da

yansıyan kısımlarında büyük yol alınıp önemli girişimlerle mühim işlerin başarılmasını sağlamıştır. Özellik Türk

toplumunun içindeki münevverlerin, aydınların ve entelektüellerin öncülüğünde gerçekleşen modernleşme hareketleri

yeni bir toplum yapısının meydana gelmesini sağlamıştır. Bu değişmeler ve gelişmeler ekseninde Türk toplumsal

yapısının içinde değişimlerden en çok etkilenen ve bununla beraber değişime büyük katkılar sunan ve Türk

Modernleşmesine adeta damga vuran kesim Türk Kadınları olmuştur.

Türk Modernleşmesi Hareketleri, Türk kadınlarının çalışmaları, azim ve kararlılıklarıyla farklı bir soluk

almıştır. Türk kadınları gerek devlet yetkililerinin ve gerekse dönemin aydınları tarafından aldıkları desteklerle

(eleştirilere maruz kalsalar da) büyük yol almışlar ve Türk toplumsal yapısı birçok alanda etkileyerek yeni bir

toplumsal hayata geçilmesini sağlamışlardır. Tanzimat Dönemiyle başlayan ve Meşrutiyet Döneminde hız kazanan

modernleşme çalışmalarıyla Türk Kadınının toplumdaki yeri, algısı çok değişmiş Cumhuriyet Dönemiyle birlikte

birçok hak ve statüyle beraber toplumsal alanda yeni bir imge olarak varlığını farklı alanlarda sürdürmüştür.

KAYNAKÇA

ERKAL, Mustafa E., Sosyoloji, Der Yayınları, 2011, İstanbul

ZÜRCHER, Erik Jan., Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, İletişim Yayınları, 28. Baskı, İstanbul

TÜRKMEN, Rabia Aslıhan., Modernleşen Türk Toplumunda Kadın İmgesi ve Kadınlara Mahsus Gazete Adlı Yayın

Organının İncelenmesi, Ayaz Dergisi, Sayı 1

Atakul, Özlem., Modernlik ve Modernleşme

ASLAN, Seyfettin- ALKIŞ Mehmet, Osmanlı’dan Cumhuriyete Geçişte Türkiye’nin Modernleşme Süreci: Laikleşme

ve Ulusal Kimlik İnşası, Akademik Yaklaşımlar Dergisi, Sayı 1,

ÖZKİRAZ, Ahmet- ARSLANEL, M. Nazan., İkinci Meşrutiyet Döneminde Kadın Olmak, Sosyal ve Beşeri Bilimler


Kategorisi: Genel / Gündem Yazıları

Sosyal Ağlarda Paylaş:

DeliciousFacebookDiggRSS FeedStumbleUponTwitter