Kazan Tatarları Arasında Milliyetçilik Akımı Değerlendirmesi

Dr. Alper Alp çalışmasında Tatar toplumundaki milliyetçi düşünceye değinmekte. Kitapta dönemin ilim adamlarının bu konu hakkındaki görüşleri Türkiye Türkçesine aktarılmıştır. Bu görüşler Cemaleddin Velidî tarafından ‘’Millet ve Milliyet’’ Abdülaziz Ubeydıllin tarafından ise ‘’Milliyetçiliğin Bazı Esasları’’ ve ‘’Türk mü Tatar mı’’ adlı kitapçıklarda topluma sunulmuştur. Bu kitapçıklarda Tatar toplumunun milliyetçilik ve millet anlayışına özgün bir bakış açısıyla yaklaşılmakta. Kitapçıklardaki özgün görüşler dönemin Kazan Tatar milliyetçiliğine de büyük katkılar sağlamıştır.

Yazarımız kitapçıkların Türkçe tercümelerini vermeden önce Kazan Tatarları hakkında bizlere tarihi bilgiler sunmakta.Tatarların geçmişini ve geçmişte yaşadıklarını kitabın giriş bölümünde bulabiliyoruz. Ayrıca bu bölümde Cemaleddin Velidî ve Abdülazizn Ubeydıllin’nin hayatları ve dünya görüşleri anlatılmakta.Yine bu bölümde İsmail Bey Gaspıralı tarafından ortaya atılan usulû cedid kavramına da değinen yazarımız, ‘’Ceditçilik bir fikir hareketi olmasının yanında Tatar toplumunun sosyal ve kültürel hayatındaki yeni bir dönemin adıdır’’ diyerek Gaspıralı’ya da değiniyor. Giriş bölümünün genelinde 20. Yüzyılın başında Tatarların ilim,edebiyat,sanat gibi alanlarda gelişimini konu alan yazarımız olay ve durumları kendi engin bilgisiyle yorumluyor ve okuyucuya yansıtıyor.

Kitapta çevirisine yer verilen ilk yazı Cemaleddin Velidî’nin ‘’ Millet ve Milliyet’’ adlı yazısı oluyor. Çevirisine yer verilen yazar millete değişik bir yerden dünyamızın oluşmaya başladığı yerden yaklaşmış.Bu sebeple çok ilgi çekici bir giriş olmuş ardından yaşanan olayları kendine özgü diliyle anlatmış olan yazar en son devlet ve millet kavramına ulaşmakta.Milletler tarihini de yazısına konu edinmiş olan yazar ardından Tatarlara geliyor ve kendilerini sorgulamaya başlıyor.

Türk mü Tatar mı tartışmalarına çokça değinen yazarımız dönemde Türk Tatar atışmalarına da eserinde yer vermekte.Velidî millet kavramına dil konusundan yaklaşıyor ve dil birliğinin önemini eserinde vurguluyor.Rusya toprakları içerisinde yaşadıkları için yazarımız bu konuya kendi görüşüyle yaklaşıyor ve ‘’ Tatarlık ve Rusya vatandaşlığı’’ diyerek mevcut durumlarını özetliyor. Dönemde yaşanmış bir çok konuya değinip bunları eleştiren yazar akılcı çözüm yollarını okuyucuya sunmuş.

İkinci tercüme olarak Abdülaziz Ubeydıllin’in ‘’Milliyetçiliğin Bazı Esasları’’ adlı makalesini kitabına dahil eden yazarımız Tatarlarda  milliyetçilik düşüncesinin bir başka görüşünü Türk okuyucusuna sunmakta. Ubeydıllin eserinde Türk kavimlerinin eski dönemlerinden başlayarak İslam’la tanışmayı ve ardından Rusya bölgesindeki Müslüman Türkleri anlatıyor. Türk budunu fikrinin doğuşuna ve evrelerine eserinde yer vermiş olan yazarımız Türk milliyetçiliğini temelden ele almıştır. Millet ve ırk kavramını açıklayarak arasındaki farkı açıkça ortaya koymuştur.

Millet kavramı üzerine çokça söz eden Ubeydıllin milletleri iki şekilde incelemiş ve millet-i hâkime ve millet-i mahkume olarak iki çeşide ayırmıştır. Devlet içerisinde menfaati gözetilen milletin hakim olacağını belirtmiştir.

Türk mü, Tatar mı ? Adlı yazısında ise bu soruya Orta Rusya Müslümanları Türk mü yoksa Moğol mudur ? sorusuyla yaklaşıyor. ''Orta Rusya Müslümanları Ural Altay kavimlerinden olup bu kardeş kavimlerin Türk ırkına mensup olanlarındandır.'' diyor. Başka bir iddiada bulunan Ubeydıllin Tatarlar için Türk kavimlerinde Tatar diye bir kabile yoktur. Bu Tatar isimi bir Moğol kabilesinin adıdır diyerek olayı farklı bir boyuta taşımıştır.

Makalesinin neticesinde ise Velidî Tatar adı Orta Rusya Türkleri'ne Ruslar ve Avrupalılar tarafından verilmiştir diyerek isimlerinin ''Volga Türkleri'' olması gerektiğini makalesinde belirtmiştir.

Kazan Tatarlar arasında milliyetçilik düşüncesine kitabında yer veren Dr. Alper Alp bu çalışmasını da konu hakkındaki makaleleri Türkçeye tercüme ederek güzel bir çalışma altına imzasını atmış bulunmakta. Makalelerde okuyucuya aktarılan fikirler birbirlerinden değerli ve dikkat çekici olmakta birlikte tartışmaya açık bir nitelikte. Kazan Tatarları hakkında merak edilen bir çok konuya ışık tutan bu kitap Türk Dünyasına ilgi duyanlar için okunması gereken bir eser.